Verimlilik Terimleri Sözlüğü

Anthropometrc

İnsan vücudunun ve organlarının ölçümü ve organlarının birbirleriyle olan bağı-oranı ile ilgilenen bir bilim dalı. İnsan ölçüsü anlamına gelen antropometri, insan vücuduna ait ölçülere göre çalışma yerlerinin en verimli bir şekilde düzenlenmesi amacıyla kullanılır.

APC (APQC) Verimlilik Ölçme ve Değerlendirme Modeli

APC Total Productivity Measurement Model

Güney Afrika Cumhuriyeti Ulusal Verimlilik Enstitüsü’nün himayesinde bir uzman tarafından geliştirilmiş ve daha sonra Amerikan Verimlilik Merkezi’nde revize edilerek uygulamaya hazır hale getirilmiş bir verimlilik ölçme ve değerlendirme modeli.

Araç Payı

(İş etüdü) Araçların ayarlanması ve bakımı için standart zamana eklenebilen bir pay.

Arada Derede Kalmak

Stuck in the Middle

İşletmelerin, aynı zaman dilimi içerisinde pazarlama stratejilerinden birkaçını birden uygulamaya kalkmasıyla ortaya çıkan performans düşüklüğü.

Aramal

Intermediate Good

Bir ürünün üretim sürecinde ilk aşamada ve son aşamada kullanılmayan, üretilen ürünün ana hammaddesi olmayan mal.

Araştırma Geliştirme (AR-GE)

Research - Development

Teknoloji, yönetim, organizasyon gibi çok yönlü alanlarında bilimsel-teknik bilgi geliştirme, deneme, elde edilen denemelerden oluşan verileri uygulama, yeniden üretme sürecini döngüsel olarak kapsayan, yeni uygulamaların-yöntemlerin kullanımlarına yönelik sistemli çalışmaların bütünü.

Araştırma Tasarımı

Research Design

Bir araştırma programı ya da projesi kapsamında gerçekleştirilecek çalışmaların kapsamını, içeriğini, yöntemini, zamanlamasını kısaca ana özelliklerini ortaya koyan tasarımlar.

Arazi (Alan) Verimliliği

Land Productivity

Bina ve arazinin etken bir şekilde kullanılması ya da bunlardan en yüksek verimliliğin sağlanması, özellikle bir işletmenin gelişmekte olması ve daha geniş çalışma alanı gereksinmesi halinde, masrafların azaltılmasını sağlayacak önemli kaynaklardan biri.

Ardaşık Kategoriler (Ardaşık Aralıklar)

Successive Categories

Yapılan bir araştırma kapsamında düzenlenen bir ankette, deneğe yönelik sorular ya da seçeneklerin beş sınıflamada, çift kutuplu ölçek tipinde  ve/veya sıralı, tek boyutlu bir sınıflandırmanın yapıldığı bir veri toplama, ölçekleme yöntemi.

Ardışıklık Analizi

Sequence Analysis

Birbirini takip eden, üretim sürecinin zaman ve/veya yerleşim olarak nasıl düzenlendiğini araştıran bir dizi soru ve bunların yanıtlarından oluşturulan bir analiz türü.

Arızî Gelir

Accidental-Extraordinary Income

Sürekli olmayan kaynaklardan sağlanmasına karşın, kişilerin günlük tüketim harcamalarında önemli bir değişiklik meydana getiren gelir.

Aritmetik Ortalama

Arithmetic Mean (or Average)

Ortalaması alınacak sayıların toplamının, toplam terim adedine bölünmesiyle bulunan bir değer. Bir sıklık dağılımındaki merkezi değer için kullanılan istatistiki bir terim.

Arizi Paylar

(İş etüdü) Seyrek ya da düzensiz oluşları nedeniyle kesin ölçümleri ekonomik ol­mayan, geçerli ve beklenebilen işleri ya da gecikmeleri karşılamak üzere standart zamana eklenen küçük bir pay.

Arka Kapı Yaklaşımı

Back Door Approach

Bakınız: Verimlilik Yönetimi

Verimlilik geliştirme çalışmalarının, verimlilik ölçme çalışmalarından önce yapılması durumu.
Verimlilik yönetiminde, verimlilik geliştirme normal olarak verimlilik ölçümünden sonra gelen bir aşamadır. Ancak bu durum, beyaz yakalılar için sorun doğurabilmekte, verimlilik yönetim çabalarını engelleyebilmektedir. Bu nedenle, ABD’de NASA’da yapılmış bir çalışmada, önce verimlilik geliştirme sonra verimlilik ölçme şeklinde tanımlanabilecek bir süreç izlenmiş ve başarılı olunmuştur. Bu sürece, arka kapı yaklaşımı ismi verilmiştir.

Artan Getiri

Increasing Returns to Scale

Bir üretim sırasında kullanılan girdi miktarları arttırıldığında, üretim miktarındaki artışın, oransal olarak girdi miktarındaki artıştan daha büyük olması durumu.

Artan İş Kapsamı

(İş etüdü) Ürünlerin yapısından ya da yönetimin işleyişi ile ilgili özelliklerinden doğan ve yok edilme olanağı olan, temel iş kapsamı süresinin üstündeki ek süre.

Artışsal Yaklaşım

Incremental Approach

Bakınız: Verimlilik Yönetimi, Büyük Patlama Yaklaşımı

Bir işletmede verimlilik artışlarını sağlamak amacıyla geliştirilen yaklaşımlardan biri.

Asimetrik Enformasyon

Asymmetric Information

Piyasadaki mevcut bilgilere yeterli miktar ve zamanda ucuz bir biçimde ulaşmanın önündeki sorunların yanı sıra, bilginin ekonomik birimler arasında eşitsiz dağılımı.
Asimetrik bilgi olgusu iki tür probleme yol açması nedeni ile fonksiyonlarını yerine getiremez. Bunlardan ilki ters seçim (adverse selection), ikincisi ise, ahlaki tehlike (moral hazard) olarak görülmektedir.

Asya Verimlilik Organizasyonu

Asian Productivity Organization (APO)

Verimliliği artırmaya yönelik, kâr amacı gütmeyen, politik olmayan bir organizasyon olarak sekiz Asya hükümeti tarafından 1961 yılında kurulan verimlilik merkezleri birliği. Son yıllarda üye sayısı 18’e ulaşan APO, dünyanın tek bölgesel hükümetlerarası organizasyonudur.

Aşırı İş Kapsamı

Bakınız: Temel İş Kapsamı

Atık

Waste

Üretim ve tüketim süreci sonucu ortaya çıkan, istenen, istenmeyen veya engellenemeyen ve her zaman geri kazanmanın mümkün olmadığı çıktı.

Atıl Kapasite

Excess Demand

Bakınız: Kapasite

Aydınlatma

Illumation

Bir ışık kaynağının çevresine yaydığı ışık boyunca olan uzayı çevreleyen şekle küre gözüyle bakılırsa, kürenin iç yüzeyindeki bir noktaya çarpan ışık miktarı. Aydınlatma, metrekareye düşen lümen, yani Lm/metrekare ile ölçülür.
Aydınlatma Mühendisliği Topluluğu, ışığı, “gözdeki retina tabakasını uyaran ve görme algısının oluşmasına yol açan, ışın yayan enerji” olarak da tanımlar.

Ayırma Noktası

(İş etüdü) Bir iş devresinde bir öğenin bittiği ve diğerinin başladığı an.

Azalan Getiri

Decreasing Returns to Scale

Bir üretim sırasında kullanılan girdi miktarları artırıldığında, üretim miktarındaki artışın, oransal olarak girdi miktarındaki artıştan daha küçük olma durumu.

Azalan Marjinal Fayda

Diminishing Marginal Utility

Arka arkaya tüketilen bir malın, belirli bir noktadan sonra onu tüketen kişiye gittikçe daha az fayda sağlayacağına ilişkin ilke.

Azalan Verimler Yasası

The Law of Diminishing Returns

Üretim sürecinde, üretim faktörlerinden birinin miktarının değiştirilip diğerleri sabit bırakıldığında, işletmenin toplam üretiminde meydana gelen değişme. 

Azalmaya Eğilimli Emek Arzı Eğrisi

Backward-Sloping Supply Curve for Labor

Bakınız: Azalan Verimler Yasası

Ücretler artırıldığında, işgörenin tam zamanlı çalışarak ücretini artırmak yerine, daha az çalışıp ilk aldığı ücreti tercih ederek boş zamanının artmasını sağlamasıyla oluşan ekonomik eğri.
Konu, verimliliğe dayalı ücret sistemleri savunucularıyla, bu sistemin işlemeyeceğini savunanlar arasında çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Bu konuda, Max Weber’in Silezya’daki bir tarım işçisi örneği ünlüdür.

Bağımlı Değişken

Dependent Variable

Alacağı değer, öteki değişkenlere bağlı olarak değişebilen değişken.

Bağımsız Değişken

Independent Variable

Belli bir inceleme, analiz veya model içinde, karakteristik özellikleriyle bağımlı değişkeni şekillendiren ve belirleyen bağımsız –ya da açıklayıcı- değişkenler. Bağımsız değişkenler bağımlı değişkenlerden önce gelen ve bir neden’e bağlı olan değişkenlerdir.

Bağlama Düzeni

(İş etüdü) Bir fabrikada, parçanın bir elle tutulup diğer elle bunun üzerinde çalışılmasını önlemek amacıyla geliştirilmiş ve parçaları tutmaya yarayan bir araç.

Bağlı Talep

Derived Demand

Birbirlerinden farklı ürünlerin, belirli bir ihtiyacı gidermek için birlikte kullanılmasından doğan talep çeşidi. Örneğin faks faks kağıdı, yazıcı toner, dolmakalem mürekkep talebi doğuracaktır.

Bağlı Ürün

Joint Products

Aynı üretim sürecinde kullanılan bir üretim girdisinden, asıl ürünün yanı sıra sürecin sonucunda zorunlu olarak elde edilen ikincil ürün ya da ürünler.

Bakım

(İş etüdü) Yönetim kademelerinin fabrika, donatım ve binaların, kullanımları sırasında oluşabilecek bozukluk­ları önlemek amacıyla dizgesel olarak kontrolü ve onarımı.

Başabaş Analizi, Başabaş Noktası

Break-Even Analysis, Break-Even Point

Bir firmanın ürün satışlarından elde ettiği gelirle, üretim için harcadığı giderlerin başabaş noktasını gösteren analiz yöntemi. Kâr, zarar ve başabaş noktasını göstermek amacıyla çizilen başabaş grafiğinde, başabaş noktasına sıfır kâr ya da kâr noktası denilmektedir.

Başarı Değerlemesi

Performance Evoluation, Accomplishment Evoluation

Personelin görevlerini ne ölçüde yaptığının saptanmasına ve eksikliklerinin belirlenerek giderilmesine ilişkin faaliyetlerin tamamı.

Başarı Değerlendirme Sistemi (Liyakat Takdir Sistemleri)

Performance Evoluation Systems (Merit İncrease Siystlems)

İş görenin işinde gösterdiği performans derecesini ölçen ve bunu, yapılacak başarı (liyakat) zammına esas alan ücret sistemi.
Kök ücret+liyakat zammı+ diğer ücret payları şeklinde hesaplanır.

Başarısızlık Maliyeti

Kalite sürecinin herhangi bir aşamasında kalite hedeflerinden ve/veya standartlardan sapmaların oluşturduğu maliyet.
Dahili maliyetler: Iskarta, hurda, fire gibi piyasaya sürülemeyen mamul ve yarı mamul giderleri, kalitesiz olarak müşteriye sunulan ürün ve yarı ürünler için ödenen kalite farkını, kalitesiz ürünün onarımı, düzeltilmesi vb. gibi yapılan ek harcamaları içeren maliyetler.
Harici Maliyetler: Kalite sapmalarının ürün işletme dışına çıktıktan sonra, işletmeye yüklediği ek maliyetler.Örneğin müşteri tarafından red edilen ürünlerin, depolama ve satış hizmetlerinden doğan maliyetler, ürünün teslim süresinin gecikmesinden doğan tüm ödenti ve kesintiler gibi.

Başlangıç Düzeyi Teknikleri

Çalışanların Katılımı

Baz Dönemi

Base period

Endeksin dayandırıldığı zaman dönemi. Örneğin toplam verimliliğin sorgulanmasında bir dönemin baz alınarak kullanılması.

Baz Yılı

Base Year

Endekslerde başlangıç alınan yıl. Başlangıç olarak alınan baz yılına genellikle 100 değeri verilir, bu yıldan sonraki değerlendirmeler 100 değeri üzerinden yüzde olarak hesaplanır.

Beceri

Ability

Bakınız: Vasıf, Yetenek Düzeyi

Herhangi bir işi yapma yetisi. Yapılan işin zihinsel ya da bedensel olması, eğitim alınmış ya da alınmamış olması önemsizdir. Sosyal psikologlar, bilgi edinme ya da öğrenme konusunda doğal yapıdan kaynaklanan ve yetenek testleriyle ölçülebilen ‘yetenek’ ile ‘beceri’yi birbirinden ayırmaktadırlar.
Benzer bir ayrım da sosyologlar tarafından yapılmaktadır. Sosyologlara göre, beceri, belli bir işte uzmanlaşmış ve o işe uygun olmayı tanımlarken, ‘vasıf’ belli bir işle ilintili olan ancak başka işlerde de kullanılabilecek, öğrenilmiş teknikleri imleyen bir niteliktir.

Benzersizlik Endeksi

Index of Dissimilarity

İki oran dağılımı arasındaki toplam farkı ölçmekte kullanılan istatistiki bir terim.

Beş S (5S)

Five S

Japonya tarafından geliştirilen ve üretim sisteminde uygulanan yöntem. Adını, İş Yeri Düzenlemesi (Seiri), Organize Olma (Seiton), Temizlik (Seiso), Standartlaştırma (Seiketsu) ve Eğitim-Disiplin (Shitsuke) kavramlarının ilk harflerinden alan, üretim sisteminde uygulanmak üzere Japonya tarafından geliştirilen yöntem. Yöntem, güvenlik, verimlilik, kalite sorunlarını çözmek ve üretim sürecinde meydana gelebilecek arızalar önceden önleyebilmek amaçlarıyla yoğun olarak kullanılır.
-         İşyeri Düzenlemesi (Seiri): İş ortamının çalışma koşullarına ve üretime en uygun biçimde düzenlenmesi sürecidir. Kullanım sıklığına göre ekipmanların sınıflandırılarak yerleşimini düzenlemeyi; üretim artıklarının ortadan kaldırılması için kaynakta çözüm üretilmesini amaçlar.
-         Organize Olma (Seiton): Fonksiyonel stoklama amacını içerir. Mevcut durum incelenerek analiz edilir, stok yerlerine karar verilir, stoklama sistemi incelenerek en uygun metot belirlenir ve stok kayıtları gerçekleştirilir.
-         Temizlik (Seiso) : Üretim sürecinde; üretim araçlarının, üretim alanının, üretim artıklarının, çalışma alanının ve üretim sonrası ekipmanın temizlenmesi amacını taşır.
-         Standartlaştırma (Seiketsu): Temiz, güvenli ve iyi organize edilmiş bir ortam yaratmak ve bu ortamın sürekliliğini, standartlaşmasını sağlamak. Üretim sırasında herhangi bir anormalliğin veya işlem hatalarının bir bakışta görünmesini sağlayacak bir sistem geliştirmeyi hedefler. İşlem Hatalarını Belirleme ve Gözlem bu başlık altında ortaya konan temel yöntemlerdir.
-         Eğitim ve Disiplin (Shitsuke): Yeni alışkanlıklar geliştirmek, geliştirilen alışkanlıkları korumak ve uygulanmasını sürekli hale getirmek.

Beyaz Yakalılar

White Collar Employees-Workers

Bir üretim sürecinde, maddelerin fizikî dönüşümüne ait işlerde görev almayan, ürünün tasarım ve dağıtımında (pazarlama) rol alan ücretli kesim.
Beyaz yakalılar, genellikle yönetim, araştırma-geliştirme işlerinde faaliyet gösteren, yüksek teknolojik eğitim, zihin ve beyin gücüne dayalı olan işlerde görev almaktadırlar. Amerika İşgücü Terminolojisi’ne göre beyaz yakalı çalışanlar beş ana grupta sınıflandırılabilir:
-         Profesyonel ve Teknik Çalışanlar: Bunlar çok yüksek eğitimli gruplardır. Bilim uzmanları, mühendisler, öğretim görevlileri, doktorlar, sosyal etkinlik uzmanları vb.
-         Yöneticiler ve İdareciler: Şirket yöneticileri, okul ve sağlık hizmetleri yöneticileri, serbest çalışan iş adamları.
-         Satış Çalışanları: Perakendeci ve toptancı firmalarda, imalatçı kuruluşlarda, sigorta ve emlak kuruluşlarında çalışanlar vb.
-         Ofis çalışanları: Beyaz yakalı çalışanların en büyük ve geniş kesimi.
-         Hizmet Çalışanları: İmalatçı olmayan, tarım dışı alandaki meslekler, tıbbi bakım, profesyonel temizlik, bakım, onarım hizmetleri, koruma hizmetleri.

Beyin Fırtınası

Brainstorming

Önceden planlanmış bir sorun alanı ya da konu çerçevesinde belirli sayıda kişilerden meydana gelen bir grubun, yeni fikirler ve çözüm stratejileri geliştirmek amacıyla bir araya geldiği fikir üretme süreci.

Beyin Göçü

Brain Drain

Yüksek öğrenim görmüş ya da mesleğinde belirli noktalara ulaşmış, yaratma ve araştırma gücü fazla olan bireylerin, konumlarından daha iyi koşullar sağlayan bir konuma sahip olmak, çalışmak ya da yerleşmek amacıyla buludukları bölgeyi ya da ülkeyi terkederek, ekonomik olarak kalkınmış bölgelere/ülkelere göç etmeleri.

Beyin Yazımı

Brainwriting

Bakınız: Kalite Çemberleri

Bir işletmede herhangi bir amaç için kurulmuş olan, takım, grup ya da kalite kontrol çemberleri aracılığıyla mümkün olduğunca çok fikir üretilmesi.

Bilanço

Balance Sheet

Belirli bir tarih itibariyle bir işletmenin varlıklarını, öz kaynaklarını ve borçlarını sınıflandırılmış olarak gösteren tablolar.

Bilen Organizasyonlar

Knowing Organisations

Bakınız: Anlayan Organizasyonlar, Öğrenen Organizasyonlar, Düşünen Organizasyonlar

Çevrelerindeki değişime tepki olarak var olan ürün ve hizmetlere eklemeler yapan organizasyon tipleri.
Bu tür yapılarda yapılan yenilikler öğrenme sonucunda ortaya çıkmış ürünler değillerdir, sıkı bir denetim, uyum gösterme konusunda baskı, rutin davranışlar ve riskten kaçma faktörleri söz konusudur.
Bilen organizasyonlar, öğrenen organizasyon yapılarına geçiş aşamalarından biri olarak kabul edilir.

Bileşim Tekniği

Bakınız: Sentetik Zamanlama Tekniği

Bilgi İşçisi – Bilgi Çalışanı

Labour of Knowledge

İş sürecinde bilgi üzerinde yoğunlaşan, bilgilerle uğraşan, bilgileri depolayan, analiz eden, koordine eden, ilgililere ulaşmasını sağlayan, yeni bilgiler üreten kişi.
Örgütün entellektüel sermayesinde önemli bir rol üstlenen bilgi işçisinin etkili çalışması, verimli olması için bazı temel örgütsel koşulların da sağlanması gerektiği ileri sürülmektedir.

Bilgi Paylaşımı Tekniği

Information Sharing Technique

Bakınız: Başlangıç Düzeyi Teknikleri, Çalışanların Katılımı, Çalışanlara Yönelik Tetkik Tekniği

Çalışanların, örgütün başarı durumu, piyasadaki rekabet gücü, yaptığı faaliyetlerin içeriği, eş deyişiyle ürünleri, teknolojisi, örgütsel öncelikleri, işletmenin rekabet durumu vb örgütsel strateji ve taktiklerindeki değişiklikler gibi konularda bilgilendirilmesine dayanan yaklaşım.

Bilgi Teknolojisi

Information Technology (IT)

Bilginin üretimi, gelişimi ve yaygınlaşmasında yoğun olarak kullanılabilen; veri saklama, veriler üzerinde işlem yaparak yeni bilgiler üretebilme, bir ağ üzerinden genel ve/veya özel kullanımlara açık olanaklar sağlayan teknolojik sistemler.

Bilgi Toplumu

Knowledge Society, Information Society

Sosyal evrim çizgisinde sanayi toplumundan sonra gelinen, ekonomideki tüm ağırlığın hizmet sektörüne kaydığı, mesleki ve teknik araştırmacı sınıfın ön plana geçtiği, her türlü politika ve yeniliklerin bilimsel bilgiden kaynaklandığı, entelektüel teknolojiye dayanan bir toplum safhası. (C. Dura)

Bilimsel Yönetim

Scientific Management

Bakınız: Çalışanların Katılımı, Çalışanlara Yönelik Tetkik Tekniği, Nominal Grup Tekniği

Frederick William Taylor’ın oldukça etkin, tartışmalı yazıları ve uygulamaları üzerine kurulmuş bir çalışma davranışı kuramı ve yönetimi. Bilimsel Yönetim, Taylor tarafından formüle edip uygulandığı için Taylorizm şeklinde de anılmaktadır.
F. W. Taylor, yönetimi, ''çalışanlardan ne yapmaları (işi ne kadar zamanda ve nasıl yapmaları) beklendiğini tam olarak belirlemek ve işlerin verimli bir biçimde yerine getirilmesine nezaret etmek... '' şeklinde tanımlanır.

Birincil Sorular

Bakınız: İkincil sorular

(İş Etüdü) Soruşturma tekniğinin birinci aşamasında, kaydedilen her etkinliğin ana amacını (hangi iş yapılıyor, niçin yapılıyor), nerede (yer, alan tanımlaması), ne zaman (iş akışında izlenen sıra), kim tarafından (kişi ve kişisel özelliklerin iş tanımına uygunluğu), nasıl (hangi yolla yapılıyor ve niçin o yolun kullanımı seçilmiştir) ve neyle (teknoloji ve işgücünün iş üretimde aldığı rol) yapıldığını soruşturan ve her yanıtın nedenlerini araştıran soru grubu.

Birleşme

Merger

Bakınız: Devralma Yoluyla Birleşme

Daha önce ayrı ayrı faaliyette bulunan iki ya da daha fazla işletmenin ortak amaçlar doğrultusunda bir araya gelmesi ve tek bir işletme haline dönmesi.

Birlikte Belirleme

Co-Determination

İşçilerin yönetime katılma biçimlerini anlatan ve Almanya’da 1951 yılından sonra uygulanmaya başlayan mitbestimmung teriminin karşılığı. Almanya’da 1951 yılında kabul edilen bir yasayla, işçiler, seçimle belirledikleri kurul temsilcileri aracılığıyla işyeri ve şirket yönetimine katılma hakkını elde etmişlerdir. “Birlikte Belirleme” bu katılıma verilen anlamı ifade etmektedir.

Boş Makine Süresi

Idle Time Machine

(İş etüdü) Makinenin üretim ya da diğer yan işlerin yapılmasına hazır olmasına karşın, iş, malzeme ya da işçi yokluğundan dolayı çalıştırılamadığı süre. Fabrikanın ça­lıştırılmadığı süre de boş makine süresi olarak kabul edilmektedir.

Boş Süre

Idle Time

(İş etüdü) Bir işletmede faaliyette bulunan bir işçinin iş başında olduğu süre içinde işi olmasına karşılık çalışmadığı ve boşa geçirdiği süre.

Boş Zaman

Free Time, Leisure Time

Bireyin yaşamında uyku, çalışma ve diğer temel ihtiyaçların karşılanması dışında kalan zaman.
Bireyin hem kendisi hem de başkaları için bütün zorunluluklardan ve bağlantılarından kurtulduğu ve kendi isteği ile seçeceği bir faaliyetle uğraşacağı zaman.

Bölüşüm

Distribution

Toplam ulasal gelirin, üretim faktörleri sahipleri (fonksiyonel bölüşüm) ya da kişiler arasında (kişisel bölüşüm) paylaşılması.

Bütçe

Budget

Gelecekte belirli bir dönemde gerçekleştirilmesi öngörülen gelir ve giderlerin karşılıklı tahminlerini içeren cetvel.

Bütçe Denetimi

Budget Auditing

Bir kuruluşun etkinliklerinin, her etkinlik düzeyinin dikkatle tahmin edilmesi ve bu tahminlerin para olarak ifade edilmesi yoluyla denetlenmesini sağlayan bir araç.

Bütçe Kontrolü

Budget Control

Bakınız: Bütçe Denetimi

Bütçelenebilirlik

Budgetability

İşletmelerde gelir ve gider ilişkisini gösterilmesi ve tanımlanması.

Büyük Patlama Yaklaşımı

Big Bang Approach

Bakınız: Verimlilik Yönetimi, Artışsal Yaklaşım

Bir işletme yönetiminin verimlilik artışlarını sağlamak amacıyla geliştirdiği yaklaşım. Bu yaklaşımda, ileri teknolojili tesis ve donanım yatırımları gerçekleştirilir. Başka bir deyişle, sermaye harcamaları artırılarak verimlilik artırılmaya çalışılır.
Kuşkusuz, daha çok yatırım her zaman daha çok verimliliği sağlamayabilir. Örneğin, doğru uygulama alanları ve çalışanların eğitimi sağlanmadan bilgisayar yatırımlarına gitmek, verimliliğin artmasını garantilemeyecektir.

Büyüme

Growth

Ekonomik hayatın temel verilerinde (işgücü, doğal kaynaklar, üretim araç-gereçleri) niteliğinin iyileşmesi, verimliliğin artması, eskisinden daha rasyonel organizasyonlara gidilmesi gibi nedenlerle kişi başına, bir yıldan diğerine daha yüksek bir reel gelir sağlayacak şekilde sürekli artması.
Kişi başına düşen üretim hacminde (milli gelirde) bir yıl içinde meydana gelen artış.

CE

Community Europe- Europaeische Gemeinschaft

Ürünlerde, Fransızca’da “Avrupa Normlarına Uygunluk”  anlamına gelen “Conformite Europeenne” kelimelerinin baş harflerinden oluşturulan işaretleme sistemi. Özellikle Avrupa Birliği pazarında satışa sunulan ürünlerde, bu işaretin varlığı satış ve pazarlama avantajı sağlar.
CE, 1995 yılından itibaren “Avrupa Birliği” anlamına gelen “Community Europe”ın baş harfleri olarak da kullanılır.

Chronocyclegraph (Devir-Zaman Ölçer)

(İş etüdü) Cyclegraph (Devir-Ölçer)in özel bir şeklidir. Bir fotoğraf üzerinde bir ışık çizgisi halinde hareket yolları, cyclegraph’daki gibi ışık izleri sürekli olarak değil de armut biçimli noktalar şeklinde kaydedilir. Şeklin sivri uçları hareketlerin yönünü, aradaki boşluklar ise hareketin hızını gösterir.

Cyclegraph (Devir Ölçer)

(İş etüdü) Bir fotoğraf üzerinde bir ışık çizgisi halinde hareket yollarının kaydedilmesi. Bir işçinin el hareketleri, parmağına küçük lambalı bir yüzük takılarak ışık izi halinde fotoğraf üzerinde kaydedilme tekniğine dayanır.

Dağılım Zamanı

Distribution Time

(İş etüdü) Bir işin plana uygun olarak gerçekleştirilmesi esnasında ortaya çıkan ek akış dilimlerinin öngörülen zamanları. Dağılım zamanı, nesnel ve kişisel dağılım zamanı olmak üzere iki ayrı başlıkta incelenir. Nesnel dağılım zamanı da kendi içinde nesnel sabit dağılım zamanı ve nesnel değişken dağılım zamanı olarak ikiye ayrılır.

Dahili Maliyetler

Bakınız: Başarısızlık Maliyeti

Değer

Value

Üretim kavramı ne kadar eskiyse “değer” kavramı da aynı eskiliktedir denilebilir. Değer, ekonomi, sosyoloji, psikoloji, sosyal psikoloji, felsefe alanlarında çok farklı tanımlanan ve bu tanımlar çerçevesinde yaklaşımlar geliştirilen kavramların başında gelmektedir.
Verimlilik açısından düşünüldüğünde değer; (1) bir işgörenin çalışma yaşamında yönetime ve ürettiği ürüne kattığı her türlü olumlu ya da olumsuz (değersiz) unsurlar, (2) tüketicinin ödediği bedel karşılığında elde ettiğini düşündüğü faydaların toplamı, (3) üretim faktörlerinden herhangi birisinin nihai ürüne yansımasının doğurduğu biçimsel, işlevsel kullanım ya da pazarlama seçenekleri farklılıkları, (4) bir organizasyonun yönetim ve uygulama biçimleriyle işgörenlerin yaşamına kattığı yaşam kalitesi artırma girişimlerinin sonuçları olarak ele alınabilir.
Özellikle klasik ekonomi kuramcıları arasında yoğun olarak tartışılan ve tanımlanmaya çalışılan değer, çeşitli alt kategorilere ayrılır: Kullanım değeri, eş değer, değişim değeri, doğal değer, pazar değeri gibi...

Değer Analizi

Value Analysis

Ürünün, fikrin ya da hizmetin kendinden bekleneni sağlama derecesini araştırmak, değerini artırmak, maliyetini düşürmek amacıyla ürünü ve üretim sürecini dizgesel olarak inceleyen bir analiz tekniği.

Değerleme

Evaluation, Valuation

Bakınız: Başarı Değerlemesi, Yeniden Değerleme

İşletme varlıklarının, faktörlerinin değeri ve takdiri, malların parasal ifadesinin saptanması gibi ekonomik yapının çeşitli alanlarında kullanılan kavram. Örneğin işgücü açısından bakıldığında, önceden saptanmış ölçülere göre bir görevin yerine getirilme, amaca ulaşma derecesini ölçmek.

Değişim Mühendisliği

Engineering of Change

Bir şirketin hızla değişen dünya şartlarına ayak uydurmak üzere, kendisini fiziki ve psikolojik platformda baştan aşağı yeniden düzenlemesi.
Bu konuda yapılan diğer bir tanıma göre ise, değişim mühendisliği, performansta çarpıcı geliştirmeler yapmak amacıyla iş süreçlerinin temelden yeniden düşünülmesi ve radikal bir şekilde değiştirilerek yeniden tasarlanmasıdır. Bu tanımda değişim mühendisliği açısından dört anahtar sözcük bulunmaktadır;
-         Çarpıcı Geliştirme: Performansta büyük bir atılım sağlamak ve büyük çıkışlar yapmaktır.
-         Radikal Değişim: Varolan bir şeyi değiştirmek değildir söz konusu olan: Her şeyi bir kenara bırakarak, en baştan başlamak, yeniden kurmaktır.
-         Süreç: Süreç sözcüğü ile bir araya geldiklerinde müşteri için değer yaratan, birbirleriyle ilişkili işler grubu kastedilir.
-         Yeniden Tasarım: İşin yapılma şeklinin, iş sürecinin yeniden tasarlanmasıdır.

Değişim Yönetimi

Change Management

Örgütsel değişimi gerçekleştirmek amacıyla girişilen, üst yönetimden astlara kadar tüm çalışanların geliştirilmesi çabaları.

Değişken Giderler

Variable Costs

Bakınız: Sabit Giderler

Bir işletmede üretim hacmi değiştikçe değişen giderler. Üretimin sıfır olduğu yerde değişken giderler de sıfırdır.

Değişken Maliyet

Variable Cost

Toplam üretim hacmindeki artış veya azalmaya göre değişen maliyet. Hammadde ve işgücü maliyetleri değişken maliyetler arasında sayılmaktadır.

Deming Döngüsü, (Deming Çevirimi)

Bakınız: Sürekli İyileştirme

Denek

Respondant

Herhangi bir amaçla gerçekleştirilen bir araştırma çalışmasında, görüşme sırasında yöneltilen sorulara yanıt veren, doğrudan bilgi aktaran kişi ya da kişiler.

Denetim

Bakınız: kontrol

Denetleme

Auditing

Hedeflenen bir amaca varılıp varılmadığını ya da hangi ölçüde varılmış olduğunu inceleyerek sorunları ortaya koyan ve sorunu oluşturan nedenlerin ortadan kaldırılması amacıyla yöntem geliştiren ya da varolan bir prosüdürü uygulayarak onu istenilen yöne yöneltmeyi sağlayan bir yöntem, bir davranış.

Deney Tasarımı

Design of Experiments (DOE)

Ürün ve üretim tasarımında ortaya çıkabilecek olan kalite problemlerinin çözümünde etkin olarak kullanılan bir teknik.

Deneyci Etkisi

Experimenter Effects

Deney yapan kişinin ya da araştırmacının varlığıyla, deneyin sonuçlarını hangi açılardan etkileyebileceğini, değiştirebileceğini, nesnellikten uzaklaştırabileceğini vurgulayan kavram.

Denk Bütçe Çoğaltanı (Çarpanı)

Balanced Budget Multiplier

Kamu giderlerinin vergilerle finanse edilmesi durumunda GSMH’da oluşacak değişmenin büyüklüğünü belirleyen katsayı.

Derece Ölçekleri

Ranking Seales

(İş etüdü) Değişik çalışma hızlarının sayısal değerini veren doğrusal ölçek dizileri.

Derecelendirme

Ranking

Bakınız: Standart Performans

(İş etüdü) İş etüdü gözlemcisinin standart hız kavramına göre, işçinin çalışma hızının değerlendirilmesi.

Destinasyon (Gidilecek, Gönderilecek Yer)

Destination

Bireylerin bir yerleşim bölgesi ile çevresine yükledikleri anlam çerçevesinde, bir coğrafya parçası üzerinde geçici bir süre edindikleri deneyimlerin ussal yapılanması.
Türkçe karşılığı “gidilecek, gönderilecek yer” olan destination kavramı, Türkçe’de destinasyon olarak kullanılmaktadır. Kavramın, özellikle turizm alanında çalışma yürütenlerin, turizm planlamalarında dikkate almaları gereken, verilecek hizmetin nitelik ve verimliliğinin temel ölçütlerinden biri olduğu ileri sürülmektedir.

Devamsızlık

Absenteism

Çalışanların çalışmaları gereken süre içerisinde önceden herhangi bir mazerette bulunmadan işine gelmemesi ve bunu alışkanlık haline getirmesi.

Devir-Ölçer

Bakınız: Cyclegraph

Devir-Zaman Ölçer

Bakınız: Chronocyclegraph

Devralma Yoluyla Birleşme

Acquisition

Bakınız: Birleşme

Satın alma (Acquisition) ya da Katılma (Absorpsiyon) olarak da adlandırılan devralma yoluyla birleşme, bir işletmenin diğer (hedef) işletme ya da işletmeleri bütün aktif ve pasifleriyle satın alarak içinde eritmesi.
Devralma yoluyla birleşmede, satın alınan işletmelerin tüzel kişilikleri sona ermekte ve bu işletmeler varlığını devam ettiren işletmelerin kimliğine bürünmektedir. Satın alan ve varlığını devam ettiren işletmeye “devralan” (birleşilen) işletme, satın alınan (katılan) işletmeye ise “devreden” (birleşen) işletme denmektedir.

Devre Süresi

Cycle Period

(İş etüdü) Bir iş devresini oluşturan tüm öğelerin tamamlanması için harcanan toplam zaman.

Dış Esneklik

External Flexibility

Ekonomik, teknolojik koşulların değişimine uyum sağlamak, piyasalardaki talep ve ürün tipi değişikliklerini yakalamak ve yeni  üretim tekniklerini bünyesinde sağlamak amacıyla firmaların işgücünün miktarını belirleyebilme serbestisi.

Dış Faktörler

External Factors

Bir işletmenin, etkinliklerinde değişimlere yol açan, doğrudan ya da dolaylı olarak işletmeyi etkileyen tüm çevre.

Dış İş

Bakınız: İç İş

(İş etüdü) İşçi tarafından kesinlikle makine (süreç)- denetimli süre dışında yapılması gereken öğeler.

Dışarıda Çalışma

Outwork, Outworking

İşletmelerin işgörenlerini şirketin çalışma yeri ya da binasının dışında istihdam etmesi.

Dışsallık (2)

Bakınız: Ağ Ekonomisi

Dışsallık 1

Externality

Bakınız: İçselleştirme

Üretim, değişim gibi ekonomik etkinlikler sürecinde ortaya çıkan bazı maliyetler ve kazançlar ortaya çıkan ürünün pazardaki fiyatına yansımamakta, bu maliyetler üretim maliyetleri arasında yer almamaktadır. Örneğin, bir çimento fabrikasının yol açtığı hava kirliliği, bölge için bir maliyete dönüşebilmekte, ancak, firma açısından “hava kirliliğini önleme” dikkate alınmadığı için, hava kirliliği bir maliyete dönüşmeyecektir.  Piyasa fiyatlarıyla ifade edilmeyen bu tür maliyetler ve kazançlar “dışsallık” olarak adlandırılmaktadır.
Çevre-verimlilik ilişkileri ele alındığında, dışsallıklar önemli bir etken haline gelmektedir. Verimliliğin, insanın yaşam kalitesi ve dolayısıyla yaşam çevresi ile özellikle son yıllarda ilişkilendirilmesi, verimliliği etkileyen faktörler arasına “çevre”nin de sokulması, üretim sürecinin verimliliğini değerlendirme etkinliklerinde firma içselleştirmelerinin de göz önünde bulundurmasını zorunlu kılmaktadır.

Dikey Çatışma

Vertical conflict

Bur kurumda ast ve üst rollerde görev yapan, kişi, grup veya topluluklar arasında ortaya çıkan anlaşmazlık durumu.

Dikey İşbirlikleri

Bakınız: İşbirliği

Dinlenme Payı

(İş etüdü) Belirli koşullar altında yapılan belli bir işin oluşturacağı fizyolojik ve psikolojik etkilerden işçiyi arındırmak ve işçinin kişisel gereksinmelerini karşılayabilmek için temel zamana eklenen bir pay. Burada sözü edilen “Pay” miktarı işin özelliğine göre belirlenir.
Dinlenme payları, işgörenin yorgunluğunu gidermesi amacıyla verilen paylardır. Dinlenme payları “değişmez paylar” ve “değişken paylar” olarak ikiye ayrılır. Kişisel gereksinim ve temel yorgunluk payları değişmez payları oluştururken, iş koşullarının zorunluluğundan dolayı ortaya çıkan paylar ise “değişken paylar”ı oluşturur.

Doğal İş Grupları

Natural Work Teams

Bir iş süreci çevresinde örgütlenmiş belli sayıda çalışanın, işlerinden bağımsız olarak bir gözetimcinin nazeretine kurulan gruplar. Doğal iş grubu hiyerarşiye uygun olarak yukarıya doğru uzanır; saatlik işçi-gözetimci-yönetici.

Doğal Ücret Kuramı

Natural Wage Theory

Bakınız: Ücret Fonu Kuramı, Ücret- Verimlilik Kuramı, Pazarlık Kuramı

Ücretin, bir işçinin yaşamını sürdürebilmesi için, en çok gerekli olan tüketim mallarını sağlamaya yeter bir düzeyde oluşan ve işçiye emeğinin karşılığı olarak verilen para veya mal oluğunu ileri süren teori.

Dolaşan Sermaye

Circulating capital

Bir işletmenin sahip olduğu likit kaynakların tamamı. Cari aktiflerden kısa süreli barçlar çıkarılarak elde edilir.

Dolaşan Sermaye Malı

Circulating capital goods

Üretim sürecinde, ilk kullanıldığında tamamıyla tüketilen mal. Örneğin, kömürle üretim yapan bir elektrik santralinde, kullanılan kömür dolaşan sermaye malıdır.

Duran Varlıklar

Fixed assets

Üretim sürecinde birden fazla dönemde kullanılabilen ve yararları birden fazla döneme yayılabilen, satılmak amacıyla satın alınmayan varlıklar. Sağladığı fayda, bir yıldan fazla süreye yayılan varlıklar şeklinde de tanımlanmaktadır.

Duyarlı Üretim Sistemi

Sensitive Production-System

Tam zamanında üretim (just-in-time) tekniklerine dayalı olarak, özellikle Japonya’da geliştirilen imalat sistemi. Bu sisteme örnek olarak, “Eton hanger” ve “Juki cell” sistemleri verilebilir. Kullanıcılara daha az tedarik süresi ve küçük öbek (lot) üretimi olanağı veren, daha esnek olanak sağlayan sistem; verimliliği artırmak, işgücü gereksinimlerini azaltmak, kalite kontrolünü iyileştirmek ve hammadde tedarik süresini azaltmak amacını taşır.

Duygusal Zeka (EQ)

Emotional Quotient

Bireyin kendisinin ve diğer insanların duygularını anlaması, aralarındaki farkı görmesi ve düşünce ve davranışlarında bu bilgilerden yararlanmasını içeren bir tür sosyal zeka.

Düşünen Organizasyonlar

Thinking Organisations

Bakınız: Bilen Organizasyonlar, Öğrenen Organizasyonlar, Anlayan Organizasyonlar

İş ile ilgili sorunların çabuk teşhis edilmesi, analizinin yapılması ve eyleme geçilmesi üzerinde yoğunlaştığı ve yöneticilerin bu konuda eğitildiği organizasyon yapıları.

Düzeltici Kontrol

Correcting Control

Performans değerlendir­melerinden sonra yapılan ve düzeltilmesi gereken etkinlik alanlarını belirlemek amacıyla kullanılan kontroller.

Düzey

Level

(Verimlilik ölçme) Belirli bir zaman aralığında verimlilikteki göreli artışlar ve azalışlar. Tesisler arası, firmalar arası, uluslararası karşılaştırmalar yapmak amacıyla kullanılabilir.